लैङ्गिक विविधता : बहिष्कार होइन, स्वीकार

काठमाडौं : समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी तथा अन्य लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक (Gender and Sexual Minority – GSM) समुदायलाई नेपालको धर्म, संस्कृति र परम्परामाथिको आक्रमणका रूपमा चित्रण गर्ने प्रवृत्ति पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो छ। तर इतिहास, धर्मशास्त्र, कला, पुरातत्व र पूर्वीय दर्शनलाई गहिरिएर हेर्ने हो भने वास्तविकता बिल्कुल फरक देखिन्छ।
विडम्बना के छ भने आज “संस्कृति जोगाउने” नाममा व्यक्त गरिने धेरै तर्कहरू वास्तवमा हाम्रो आफ्नै सभ्यताको भन्दा बढी औपनिवेशिक युगबाट आयातित विक्टोरियन नैतिकता र बाइबलीय दृष्टिकोणबाट प्रभावित देखिन्छन्। समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी वा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिलाई “अप्राकृतिक” वा “संस्कृतिविरोधी” ठान्ने अवधारणा हाम्रो सभ्यताको मौलिक सोच होइन।

दक्षिण एशियाली सभ्यतामा लैङ्गिक तथा यौनिक विविधताको इतिहास हजारौँ वर्ष पुरानो छ। संस्कृत ग्रन्थहरूमा किन्नर, क्लीव, नपुंसक, पाण्डक लगायतका अनेक शब्द पाइन्छन्। वेद, पुराण, महाभारत, रामायण, कामशास्त्र, नाट्यशास्त्र तथा बौद्ध-जैन साहित्यमा लैङ्गिक विविधताका अनेक सन्दर्भ भेटिन्छन्।

हिन्दू परम्पराको अर्धनारीश्वर केवल धार्मिक प्रतीक मात्र होइन, स्त्री र पुरुषको कठोर सीमाभन्दा पर रहेको अस्तित्वको दार्शनिक स्वीकारोक्ति पनि हो। विष्णुको मोहिनी रूप, शिवका विविध रूप, महाभारतका शिखण्डी र बृहन्नला जस्ता पात्रहरूले मानव पहिचानलाई केवल दुई लिङ्गमा सीमित नगरेको स्पष्ट देखाउँछन्।
नेपालको सांस्कृतिक सम्पदामा पनि यसको झल्को देखिन्छ। काठमाडौं उपत्यकाका पुराना मन्दिर, दरबार क्षेत्रका टुँडाल, काष्ठकला र मूर्तिहरूमा प्रेम, कामना र यौनिकताका विविध अभिव्यक्तिहरू अंकित छन्। यदि यस्ता अभिव्यक्तिहरू संस्कृति विरोधी हुन्थे भने तिनले धार्मिक र सांस्कृतिक संरचनाभित्र सम्मानजनक स्थान पाउने थिएनन्।

पूर्वीय सभ्यताले ‘काम’ लाई धर्म, अर्थ र मोक्षसँगै जीवनका चार पुरुषार्थमध्ये एक मानेको थियो। यौनिकता पाप नभई जीवनको स्वाभाविक आयाम थियो। तर औपनिवेशिक कालसँगै आएको विक्टोरियन नैतिकताले यौनिक विविधतालाई अपराध, लज्जा र निषेधसँग जोड्न थाल्यो। दक्षिण एशियाका धेरै कानुनहरू पनि यही प्रभावका परिणाम थिए।

आज पनि केही समूहहरूले त्यही औपनिवेशिक सोचलाई “सनातन संस्कृति” को नाममा पुनःस्थापित गर्न खोजिरहेका छन्। तर इतिहासले देखाउँछ—लैङ्गिक विविधता हाम्रो समाजमा नयाँ होइन; बरु त्यसको अस्वीकार नयाँ हो।

बौद्ध धर्मले करुणा र मैत्री सिकाउँछ। जैन धर्मले प्रत्येक जीवप्रतिको सम्मानलाई सर्वोच्च मूल्य मान्छ। किराँत तथा अन्य आदिवासी परम्पराहरूले प्रकृतिको विविधतालाई स्वीकार गर्छन्। यी सबै परम्पराहरूको मूल भाव समावेशिता हो, बहिष्कार होइन।

आज दलित, महिला, समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी वा अन्य सीमान्तकृत समुदायहरूले समान अधिकारको माग गर्दा उनीहरूलाई “संस्कृति विरोधी” भन्ने आरोप लगाइन्छ। तर इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ—समानता र न्यायको मागलाई रोक्न यस्ता आरोपहरू प्रयोग गरिएका हुन्छन्।
धर्मको वास्तविक शक्ति मानिसलाई विभाजन गर्नुमा होइन, जोड्नुमा हुन्छ। जब कुनै व्यक्तिलाई उसको जात, लिङ्ग, यौनिकता वा पहिचानका कारण अपमानित गरिन्छ, तब समस्या धर्ममा होइन; धर्मको संकीर्ण व्याख्यामा हुन्छ।

हामी सबै यही माटोका सन्तान हौँ। समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी वा अन्य लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक समुदाय पनि यही इतिहास, संस्कृति र सभ्यताका उत्तराधिकारी हुन्। कसैले पनि उनीहरूको सांस्कृतिक नागरिकता खोस्न सक्दैन।

नेपालको संविधान र सर्वोच्च अदालतले गरेको काम कुनै धर्ममाथिको आक्रमण होइन; नागरिकको समानता, स्वतन्त्रता र गरिमाको संरक्षण हो। समान अधिकार दिनुले कसैको अधिकार खोसिँदैन, तर अधिकारबाट वञ्चित गर्नु भने अवश्य अन्याय हो।
त्यसैले आजको मूल प्रश्न समलिङ्गी वा तेस्रोलिङ्गी व्यक्तिहरू नेपाली संस्कृति भित्र पर्छन् कि पर्दैनन् भन्ने होइन। प्रश्न यो हो,हामी आफ्नो सभ्यताको समावेशी, बहुलवादी र करुणामय विरासतलाई सम्झन्छौँ कि औपनिवेशिक पूर्वाग्रहलाई नै धर्म र संस्कृतिको नाममा बोकेर हिँडिरहन्छौँ ?

धर्मलाई बहिष्कारको हतियार होइन, करुणा, सहअस्तित्व र न्यायको आधार बनाऔँ। यही पूर्वीय सभ्यताको आत्मा हो। यही नेपालियताको सार पनि हो।